Медиатор көптөгөн талаш-тартыштарды сотко жеткирбей чечип келет

Чүй облусунда «Paradise» эс алуу борборунда Кыргызстандын медиаторлорунун республикалык форуму болуп өттү. Ага өлкөнүн бардык облустарынан келген медиаторлордун өкүлдөрү катышты.

Форумдун темасы: «Кыргызстандагы медиация: жаңы горизонттор жана мүмкүнчүлүктөр». Талкуунун негизги темасы Жогорку Кеңеште ушул жылдын 25-июнунда биринчи окууда өткөн медиация жөнүндөгү мыйзамга киргизилген өзгөртүүлөр болду.

Иш-чарага конок катары Өзбекстандын жана Казакстандын медиаторлору катышты. Форумду Улуттук медиация борборунун директору Гүлсина Кожоярова ачып, конокторду тааныштырып, мыйзамды талкуулоо менен бирге медиаторлорду кошумча окутуу зарылдыгын белгиледи.

«Медиация жөнүндө мыйзам 2017-жылы кабыл алынган. Бүгүнкү күндө аны толугу менен кайра иштеп чыгуу зарылчылыгы келип чыкты. Биз Юстиция министрлиги менен биргеликте мыйзамдын жаңы долбоорун даярдадык. Эгерде мыйзам кабыл алынса, 2026-жылдан баштап жарандар сотко кайрылуудан мурда медиатор менен маалыматтык жолугушуудан өтүүгө милдеттүү болот. Башкача айтканда, адегенде жарандар талашты медиатордун жардамы менен чечүүгө аракет кылышат, ал эми жөнгө салуу мүмкүн болбогон учурда гана сотко кайрыла алышат», — деп билдирди ал.

Гүлсина Кожоярова мындай форумдар жыл сайын өткөрүлүп турарын жана алардын максаты медиаторлор арасында тажрыйба алмашуу экенин белгиледи. Анын айтымында, өлкөдө кеминде эки миң медиатор болушу керек, ал эми азыр алардын саны болгону үч жүз сексен.

«Эсептөөлөр боюнча Кыргызстанда 2000ге жакын медиатор керек. Бирок бүгүнкү күндө 380 гана адам окуудан өтүп, лицензия алган. Жаңы мыйзам күчүнө киргенге чейин биз мүмкүн болушунча көбүрөөк медиатор даярдоого жетишишибиз керек», — деп кошумчалады Г.Кожоярова.

Медиацияны жаңы нерсе катары кабыл албоо керек — мурда тараптар ортосундагы талаштарды кадырлуу аксакалдар чечишкен. Медиатор – бул ошол эле ишмердүүлүктүн заманбап формасы. Медиатордун акысына келсек, атайын тариф бар жана тараптар төлөмдү тең бөлүшөт.

Юстиция министринин орун басары Орозбек Сыдыков калк арасында медиацияны жайылтуу боюнча иштер активдүү уланып жатканын белгиледи.

«Медиация – бул бейтарап тараптын катышуусунда талаштарды ийкемдүү жана тынчтык жолу менен чечүүнүн ыкмасы. Парламент мыйзамдын концепциясын бекитти, Жогорку Кеңеште ушул жылдын 25-июнунда биринчи окуудан өттү, Жогорку Кеңеште 1-окуудан өттү, 2-3 окуулары ушул жылдын күзүндө каралат, кабыл алынгандан кийин соттордун ишин кыйла жеңилдетет. Анткени ар бир маселе боюнча сотко кайрылганда судьяларга жүктөм абдан көбөйөт. Жаңы мыйзам талаштарды сотко чейин, тараптарды элдештирүү аркылуу чечүүгө мүмкүндүк берет. Европа өлкөлөрүндө медиация ушунчалык өнүккөн, жарандар сотко караганда медиаторлорго көп кайрылышат. Латын тилинен которгондо “mediator” сөзү “ортомчу”, “элдештирүүчү” дегенди билдирет. Эгерде медиатордун чечими нотариус тарабынан күбөлөндүрүлсө, ал аткаруу документинин күчүнө ээ болот. Ошондой эле мыйзам кабыл алынган учурда медиатордун кызматына акы төлөөгө мүмкүнчүлүгү чектелген жарандар үчүн мамлекет өзүнө алат деп пландаштырылууда», — деп билдирди ал.

Медиатор ким боло алат? Медиатор болгусу келген жаран жогорку билими болушу керек, 25 жаштан кем болбошу керек жана соттолбогон болушу керек. Бул тармакта иштегиси келгендер Улуттук медиация борборунда атайын окуудан өтүп, сертификат жана кызматтык күбөлүк алышат. Окууну аяктагандыгы тууралуу күбөлүк мөөнөтсүз жана өмүр бою медиатордук ишмердүүлүк менен алектенүүгө укук берет. Бирок медиаторлор жыл сайын квалификациясын жогорулатып, билимин жаңылап турууга милдеттүү.

«Казакстандын медиаторлор ассоциациясынын» жетекчиси Жандилда Жакупов Кыргызстанда жыл сайын ар бир облуста медиаторлордун форуму өткөрүлүп жатканына суктануусун билдирди, Казакстанда медиаторлор көп болсо дагы, андай нерсе жок.

«Бизде медиация жөнүндө мыйзам 2011-жылы кабыл алынган. Биз жыл сайын миңдеген медиаторлорду окутабыз. Казакстанда он адам биригип медиация борборун ача алат, ошондуктан бизде мындай борборлор жыйырмадан ашык. Ал эми силерде бардык медиаторлор бир уюмга бириккен. Менимче, бул туура, анткени ушунун аркасында силерде биримдик бар жана жыл сайын жолугуп, пикир алмашууга мүмкүнчүлүк бар. Дагы 2011-жылы мен сотко чейин медиаторго милдеттүү түрдө кайрылууну киргизүүнү сунуштагам. Силерде бул система тездик менен киргизилип жатат, бул кубандырат», — деп белгиледи Казакстандан келген конок.

Ташкент медиация борборунун өкүлү Дилфуза Исокжонова Өзбекстанда медиация жөнүндө мыйзам 2019-жылдын январь айында күчүнө киргенин билдирди.

«Кыргызстандагы форум мага абдан жакты. Бизде азырынча мындай иш-чаралар жок. Эгерде өзбек медиаторлору да жыл сайын чогулуп, пикир алмашып турса, мен абдан кубанычта болмокмун. Менин маалыматым боюнча, Өзбекстанда үч миңге жакын медиатор окуудан өткөн, бирок, тилекке каршы, жүздөйү гана активдүү иштеп жатат. Бизде да, силердегидей эле, медиатордун кызматына акы төлөө тараптардын эсебинен жүргүзүлөт. Бирок, ар бир медиатор өзүнүн кызмат акысын өзү белгилейт, мен так бааларды билбейм», — деп айтып берди Дилфуза Исокжонова.

Эл аралык тажрыйбада иштер кандай жүрүп жатат? Дүйнө жүзү боюнча медиация популярдуу жана натыйжалуу курал катары таанылган. Жарандар сотко кайрылуунун ордуна медиаторго кайрылууну артык көрүшөт.

Улуу Британияда Улуу Британия медиацияга өзгөчө маани берет. Өлкөдө атайын операторлор бар. Өлкөнүн каалаган жеринен чалып, көйгөйүңдү айтып, ылайыктуу адистердин тизмесин алууга болот. Эгерде тараптардын бири медиацияга катышуудан баш тартып, сотко кайрылса, анда утуп алган учурда да бардык соттук чыгымдар ага жүктөлүшү мүмкүн. Балдар катышкан үй-бүлөлүк чыр-чатактарда сот тараптарды сөзсүз түрдө медиаторго жөнөтөт.

Кытайда Статистикага ылайык, бардык талаш-тартыштардын болжол менен 30% сотко чейин чечилет. Медиатор тарабынан кабыл алынган чечимдер сот аткаруучулары тарабынан сөзсүз түрдө аткарылууга тийиш.

Латвияда Латвияда медиаторлор маанилүү ролду ойношот — алар жарандык, үй-бүлөлүк жана эмгектик талаш-тартыштарды гана эмес, кээде кылмыш иштерин да карашат. Мыйзам 2014-жылы кабыл алынган. Медиаторго кайрылган учурда талаш 180 күндөн кечиктирилбестен чечилиши керек, ал эми иш соттон келип түшкөн болсо — 60 күндүн ичинде.