Эколог: “Суу — бул товар” деп төлөмдү талап кылгандын ордуна биргелешип башкарууга өтүш керек

Бүгүнкү күндө суу ресурстарын башкаруу жөн гана техникалык маселе эмес, бул жашоо менен өлүмдүн ортосундагы тандоо. Эколог Булат Ессекин экосистемалык кызматтардын маанилүүлүгү жана эмне үчүн чек арадагы «тосмолорду» бузуу керектиги тууралуу айтып берет.

Экосистемалык кызматтар: Табият — эң мыкты чыпка

Экосистемалык кызматтар деген эмне экенин түшүнүү үчүн жөнөкөй мисал келтирейин. Франция өзүнүн ичүүчү суусу менен белгилүү, мисалы, бүткүл дүйнөгө таанымал Evian бренди. Француздар Швейцариянын токойлорун сактоо, калыбына келтирүү жана өрттөн коргоо чыгымдарын өздөрү төлөшөт. Эмне үчүн?

Себеби Швейцариянын токойлору эч кандай химиялык чыпка жасай албаган ишти аткарып, сууну тазалап берет. Натыйжада Франция таза суу алат. Мына ушундай биргелешкен каржылоого негизделген механизмдер иштеши керек. «Суу — бул товар» деп төлөм талап кылуунун келечеги жок. Эң туура чечим — биргелешип башкаруу.

«Эгер биз дарыяны бөлүктөргө бөлүп, ар кимибиз өзүбүзгө гана пайда издөөгө өтсөк — дамбаларды куруп, сууну буусак — анда баарыбызды багып жаткан табиятты чогуу өлтүрөбүз».

Бассейндик башкаруу: Бир үй-бүлөдөй болуу

Биргелешип башкаруу деген эмне? Бул — дарыянын башындагы жана аягындагы өлкөлөр биргелешип, бардык тараптардын кызыкчылыгын жана экосистеманын (мөңгүлөрдүн, тоолордун, көлдөрдүн) сакталышын эске алуу менен чечим кабыл алуусу.

Бул механизм «бассейндик башкаруу» деп аталат. Ал Францияда гана эмес, атүгүл Африканын Сенегал дарыясынын бассейнинде да ийгиликтүү иштейт. Ал жерде мамлекеттер суу сактагычтардын жана ГЭСтердин иштөө режимин жаратылыш сакталып, эл ичүүчү суу жана сугат суу менен камсыз болгудай кылып чогуу чечишет. Пайда дарыянын кайсы жеринен алынбасын, ал бир үй-бүлөнүн мүлкүндөй бөлүштүрүлөт.

Борбор Азиядагы абал: Бөлүшүүбү же өлтүрүүбү?

Тилекке каршы, Борбор Азияда бул деңгээл али түйүлдүк абалында. Биз түзгөн Аралды куткаруу фонду сыяктуу түзүмдөр — бул биргелешип башкаруу эмес, бул жөн гана сууну бөлүшүү. Ар бир тарап суудан максимум пайда алууга тырышып жатат. Натыйжада биз Аралдын, Балхаштын жана Каспийдин экосистемаларын чогуу өлтүрүүнү улантуудабыз.

«Биздин ортобуздагы тосмолорду алып салсак, жаңы идеялар жана мүмкүнчүлүктөр пайда болот. Бирок өлкөлөр арасына жана ведомстволор (энергетика, айыл чарба, экология) ортосуна тосмо койсок, биз атаандашып жатып, табиятты жок кылабыз».

«Балык уулоо оюну» жана адамдын табияты

1972-жылы «Өсүү чектери» деген атагы чыккан баяндаманын автору Медоуз «Балык уулоо оюнун» ойлоп тапкан. Бул оюнга балдардан баштап, министрлерге чейин катышкан. Оюндун шарты боюнча, алар балыктын санын кийинки жылга жете тургандай кылып макулдашып уулашы керек эле.

Бирок миңдеген учурларда адамдар бири-биринен жашырып, көбүрөөк кармап калууга тырышып, акыры балыкты толук жок кылып жатышты. Экологдор өздөрү да оюндун соңунда бардык балыкты «өлтүрүп» алышканын түшүнгөндө, көзүнө жаш алышкан. Бул — биздин азыркы реалдуулугубуз. Эгер биз токтобосок, жалпы байлыгыбызды канча убакытта (3, 5 же 10 жылда) жок кыларыбыз гана суроо бойдон калат.